O zielonej herbacie, która przebyła drogę od chińskich klasztorów do serca współczesnego świata
Są smaki, które przypadają nam do gustu od razu, i takie, których musimy się nauczyć. Są takie herbaty, które od pierwszego łyku są wielką miłością, a są też takie, które wymagają od nas czasu, dojrzałości i gotowości. Są herbaty, które są po prostu napojem, i takie, które zapraszają nas do czegoś znacznie głębszego - do zatrzymania się, wsłuchania we własny oddech i odkrycia piękna w najprostszych gestach. Matcha należy do tej drugiej kategorii.
Zamknięty w niewielkim opakowaniu zielony pył. Na pierwszy rzut oka coś niepozornego. A jednak za jej intensywną barwą kryje się historia liczona w stuleciach, opowieść o mnichach poszukujących skupienia, mistrzach, którzy uczynili z parzenia herbaty sztukę, oraz rolnikach, którzy do dziś z niezwykłą starannością pielęgnują krzewy herbaciane.
Matcha jest owocem spotkania człowieka z naturą, tradycji z codziennością i prostoty z głęboką filozofią życia. Choć jej współczesna popularność kojarzy się z modnymi kawiarniami, aksamitnymi latte i misternie zdobionymi deserami, jej prawdziwa historia zaczęła się na długo przed tym, zanim zielony napar stał się symbolem nowoczesnego stylu życia i synonimem luksusu.
Aby ją poznać, musimy cofnąć się w czasie, wprost do Chin, gdzie narodziła się idea sproszkowanej herbaty, a następnie do Japonii, która nadała jej własną duszę.
Chińskie początki.
Historia matchy zaczęła się w Chinach, w czasach dynastii Tang, panującej w latach 618–907. To właśnie tam rozwijały się dawne metody przetwarzania liści herbacianych, które stały się odległym przodkiem dzisiejszej matchy.
Herbatę poddawano działaniu pary, prasowano w zwarte brykiety, a następnie przechowywano i transportowano w tej wygodnej postaci. Przed przygotowaniem napoju odłamywano kawałek herbacianej cegiełki, rozdrabniano go na proszek i łączono z gorącą wodą. W zależności od sposobu przyrządzania dodawano również inne składniki, między innymi sól.
Nie była to jeszcze matcha, którą znamy dzisiaj. Był to jednak początek drogi, która miała odmienić sposób postrzegania herbaty.
Kolejny rozdział otworzyła dynastia Song, panująca w latach 960–1279.
Właśnie w tym okresie szczególną popularność zyskało przygotowywanie herbaty z drobno zmielonych liści, które ubijano w czarce z gorącą wodą. Napój mieszano energicznymi ruchami za pomocą bambusowej trzepaczki, aż na jego powierzchni pojawiała się delikatna piana.
Ta metoda przypomina już sposób, w jaki przygotowujemy matchę dzisiaj.
Herbata stała się wówczas przedmiotem prawdziwego zainteresowania. Ceniono barwę naparu, jakość piany, fakturę i umiejętność wydobywania z liści tego, co najsubtelniejsze. Samo przygotowanie napoju wymagało wprawy, cierpliwości i wyczucia. Z czasem jednak w Chinach metoda ubijania sproszkowanej herbaty ustąpiła miejsca innym sposobom jej przygotowywania. Tradycja, która tam się narodziła, znalazła swoje dalsze życie po drugiej stronie Morza Wschodniochińskiego — w Japonii.
Japonia.
Jest rok 1191. Do Japonii powraca buddyjski mnich Myōan Eisai, który podczas pobytu w Chinach poznaje tamtejsze praktyki związane z herbatą i przywozi ze sobą nasiona krzewów herbacianych oraz wiedzę o sposobie przygotowywania sproszkowanego napoju.
Ten moment uznaje się za jeden z najważniejszych w historii japońskiej kultury herbacianej.
Eisai nie traktował herbaty wyłącznie jako przyjemności. Widział w niej sprzymierzeńca w praktyce duchowej, napój, który mógł wspierać czujność i skupienie podczas długich godzin medytacji. W środowisku mnichów zen herbata zaczęła towarzyszyć codziennej dyscyplinie, ciszy i poszukiwaniu wewnętrznej równowagi.
W 1211 roku Eisai napisał Kissa Yōjōki, dzieło poświęcone piciu herbaty i jej znaczeniu dla zdrowia. Przypisywał jej szczególne właściwości i podkreślał jej miejsce w trosce o ciało.
Z czasem uprawa herbaty rozprzestrzeniła się w Japonii, a okolice Uji, niedaleko Kioto, zyskały szczególne znaczenie jako ośrodek produkcji cenionych herbat. Sproszkowany napój stopniowo opuszczał klasztorne mury i trafiał do świata arystokracji oraz wojowników.
Początkowo spotkania herbaciane bywały pełne przepychu. Towarzyszyły im kosztowne przedmioty, importowane chińskie naczynia, bogate dekoracje i rozrywki, które miały podkreślać status gospodarzy.
Jednak XV wiek przynosi wielką zmianę.
Jednym z najważniejszych twórców owej przemiany był Murata Jukō, którego uważa się za jednego z prekursorów japońskiej Drogi Herbaty. Pod wpływem buddyzmu zen zaczął rozwijać sposób celebrowania herbaty oparty na prostocie, skromności i skupieniu. Zamiast imponować gościom kosztownymi przedmiotami, można było zaprosić ich do niewielkiego pomieszczenia, podać herbatę w prostym naczyniu i pozwolić, by to sama chwila stała się najważniejsza.
W ten sposób rozwijała się estetyka wabicha — stylu herbacianego, który odnajduje piękno w skromności, naturalności i niedoskonałości.
W XVI wieku japońska kultura herbaciana osiągnęła niezwykłą dojrzałość. Kolejni mistrzowie rozwijali zasady przygotowywania i podawania naparu, kształtując estetykę oraz gesty, które stały się fundamentem tradycyjnej ceremonii. Herbata przestawała być jedynie napojem. Stawała się językiem, za pomocą którego można było wyrazić szacunek, gościnność, pokorę i harmonię.
Mistrz matchy ma jedno imię - Sen no Rikyū.
Gdybyśmy chcieli opowiedzieć historię matchy poprzez jej bohaterów, twórców, kreatorów, czy też mistrzów – a czujemy, że mamy taki obowiązek – to nie możemy na koniec nie wspomnieć o nim, o Mistrzu. To on skodyfikował i ukształtował japońską ceremonię herbaty w formie, jaką znamy do dziś. Jest absolutną ikoną kultury matchy.
Sen no Rikyū
Sen no Rikyū urodził się w 1522, w Sakai, mieście kupców i ważnym ośrodku handlowym. Z czasem stał się najwybitniejszym mistrzem herbaty swojej epoki. Rikyū żył w czasach, w których bogactwo i władza stanowiły o wszystkim. On jednak dostrzegał siłę w tym, co niepozorne i spokojne. Zajął się sztuką wabicha, podkreślając znaczenie prostych naczyń, skromnych pomieszczeń i gestów. Jego ideałem nie była ceremonia pełna przepychu, lecz taka, która pozwala człowiekowi naprawdę spotkać drugiego człowieka.
Przypisuje mu się szczególne znaczenie w rozwoju niewielkich pawilonów herbacianych oraz wejścia nijiriguchi, przez które goście musieli przechodzić w pozycji pochylonej. Ten gest interpretowano, jako symbol pozostawienia na zewnątrz codziennych hierarchii i oznak władzy. W przestrzeni herbacianej miało liczyć się przede wszystkim spotkanie.
Rikyū uporządkował także filozofię ceremonii wokół czterech zasad:
- Wa — harmonia. Zgoda pomiędzy człowiekiem, naturą, przedmiotami i innymi uczestnikami spotkania.
- Kei — szacunek. Uznanie wartości drugiego człowieka oraz wszystkiego, co nas otacza.
- Sei — czystość. Zarówno czystość przestrzeni i naczyń, jak i symboliczne uporządkowanie własnego wnętrza.
- Jaku — spokój. Wewnętrzna równowaga, która może pojawić się wtedy, gdy harmonia, szacunek i czystość stają się częścią naszego postępowania.
Rikyū współtworzył również tradycję czarek raku, rozwijaną wraz z garncarzem Chōjirō. Ich prostota, nieregularność i sposób układania się w dłoniach doskonale współgrały z estetyką wabi-sabi.
Życie wielkiego mistrza zakończyło się tragicznie w 1591 roku, gdy z rozkazu Toyotomi Hideyoshiego został zmuszony do popełnienia rytualnego samobójstwa. Pozostawił jednak dziedzictwo, które przetrwało stulecia. Po jego śmierci tradycję rozwijały kolejne pokolenia, w tym potomkowie, z których wyłoniły się trzy ważne szkoły ceremonii herbacianej: Urasenke, Omotesenke i Mushakōjisenke.
Dzięki nim Droga Herbaty nadal jest przekazywana, jako żywa praktyka, a nie jedynie wspomnienie dawnej Japonii.
Jak powstaje matcha?
Po sporej dawce historii, pora na wiedzę poznawczą. A zatem, odpowiemy na pytanie, jak powstaje matcha.
Matcha jest tradycyjną japońską zieloną herbatą w postaci bardzo drobnego proszku. Jednak nie każda zielona herbata zmielona na pył może być uznana za matchę w tradycyjnym znaczeniu.
Jej charakter zaczyna się na plantacji, długo przed chwilą, w której zielony proszek trafia do czarki.
Na około trzy do czterech tygodni przed zbiorem krzewy przeznaczone do produkcji tenchy, czyli surowca do wytwarzania matchy, osłania się specjalnymi konstrukcjami i matami. Ograniczenie dostępu światła sprawia, że rośliny zmieniają sposób funkcjonowania. W liściach wzrasta zawartość chlorofilu, a także wybranych aminokwasów, w tym teaniny.
To właśnie ten proces pomaga kształtować charakterystyczną intensywną zieleń, pełniejszy smak umami i łagodniejszy profil smakowy.
Po zbiorze liście poddaje się działaniu pary, a następnie suszy bez typowego dla wielu innych japońskich herbat procesu zwijania. Usuwa się z nich łodyżki i żyłki, uzyskując tenchę. Dopiero ona trafia do mielenia, tradycyjnie w kamiennych żarnach. Powstający proszek jest niezwykle drobny. Jego barwa, aromat i konsystencja są świadectwem jakości surowca oraz staranności całego procesu.
Można w tym dostrzec pewną poetycką ironię: aby uzyskać herbatę o tak intensywnie zielonym charakterze, trzeba najpierw ograniczyć jej dostęp do światła. Nam jednak ta przekorność natury w ogóle nie przeszkadza. Wręcz przeciwnie – podziwiamy jej bezkresną mądrość.
I tu należy pozostać na łonie natury i przyjrzeć się uważniej samej uprawie. Albowiem na charakter matchy wpływ ma wiele czynników: klimat, gleba, odmiana krzewu, termin zbioru i metody stosowane przez producentów.
Uji — tradycja i elegancja. Region w prefekturze Kioto od stuleci należy do najbardziej cenionych ośrodków japońskiej kultury herbacianej. Matcha z Uji kojarzona jest z kunsztem produkcji, bogatym umami i eleganckim, harmonijnym profilem smakowym.
Nishio — głęboka zieleń. Położone w prefekturze Aichi Nishio jest ważnym ośrodkiem produkcji matchy. Region słynie z doświadczenia w wytwarzaniu tenchy i herbaty o intensywnej barwie oraz pełnym smaku.
Shizuoka — herbaciane krajobrazy. To jeden z najważniejszych regionów uprawy herbaty w Japonii. Choć słynie przede wszystkim z innych zielonych herbat, produkuje również surowiec przeznaczony na matchę.
Kagoshima — południowa energia. Położona na Kiusiu prefektura rozwija nowoczesną produkcję herbaty i jest istotnym ośrodkiem uprawy tenchy. Jej zróżnicowane warunki i dobór odmian pozwalają uzyskiwać herbaty o rozmaitych profilach smakowych.
Każdy region opowiada własną historię. W jednej czarce możemy odnaleźć łagodność, w innej wyraźną roślinną świeżość, a w jeszcze innej głębokie umami i subtelne nuty przypominające morską bryzę.
Na smak matchy wpływa nie tylko miejsce uprawy, ale również kultywar, czyli odmiana krzewu herbacianego. Niektóre odmiany cenione są za słodycz, inne za głębię umami, jeszcze inne za świeżość lub wyraźniejszy, roślinny charakter.
Wśród szczególnie cenionych kultywarów znajdziemy:
- Samidori — odmianę silnie związaną z regionem Uji, cenioną za intensywną zieleń, kremową teksturę i harmonijne umami.
- Asahi — kojarzoną z eleganckim, gładkim smakiem, często wykorzystywaną do produkcji matchy najwyższej jakości.
- Gokou — odmianę, która potrafi zachwycić głębokim umami i charakterystycznymi nutami roślinnymi, niekiedy przywodzącymi na myśl morską świeżość.
- Okumidori — cenioną za zrównoważony profil, łagodność i stosunkowo niewielką cierpkość.
- Saemidori — kojarzoną z żywą zielenią, naturalną słodyczą i subtelnym, miękkim smakiem.
- Yabukita — niezwykle popularną odmianę japońskiej herbaty, której wyraźny, świeży, roślinny charakter może pojawiać się również w mieszankach przeznaczonych na matchę.
Nie istnieje jeden smak, który definiowałby całą matchę. Nawet w obrębie tej samej odmiany profil herbaty może zmieniać się w zależności od uprawy, zbioru i sposobu przetworzenia.
Od japońskich pawilonów do kawiarni całego świata
Przez stulecia matcha pozostawała silnie związana z japońską kulturą, tradycją i ceremonią. Dziś przekracza granice znacznie łatwiej niż kiedykolwiek wcześniej.
Spotykamy ją w niewielkich herbaciarniach, nowoczesnych kawiarniach i domowych kuchniach. Przygotowujemy z niej klasyczny napar, matcha latte, koktajle, lody, ciasta i czekolady. Jej charakterystyczna zieleń stała się rozpoznawalnym elementem współczesnej kultury kulinarnej.
Ta przemiana nie oznacza jednak, że tradycyjna ceremonia straciła swoje znaczenie. Przeciwnie. Rosnące zainteresowanie matchą sprawia, że coraz więcej osób odkrywa również jej historię, pochodzenie i filozoficzne korzenie.
Współczesny świat nadał jej nowe zastosowania, lecz nie odebrał jej dawnego potencjału: może być zarówno składnikiem codziennego napoju, jak i początkiem osobistego rytuału.
Historia matchy jest opowieścią o przemianie.
Zaczęła się w Chinach, gdzie rozwijano metody przetwarzania i ubijania sproszkowanej herbaty. W Japonii znalazła nowe miejsce i znaczenie, stając się częścią praktyki zen, sztuki gościnności i filozofii, która uczy dostrzegać piękno w prostocie. Mistrzowie herbaty nadali jej formę, plantatorzy przez pokolenia doskonalili sposób uprawy, a współczesny świat otworzył przed nią drzwi do nowych kultur i codziennych rytuałów.
Dziś matcha nadal łączy te odległe światy. Możemy pić ją w nowoczesnej kawiarni, przygotowywać we własnej kuchni albo odkrywać jej tradycyjny smak podczas ceremonii.
Fenomen matchy nie polega na tym, że jest niezwykła, lecz na tym, że przypomina nam o niezwykłości rzeczy pozornie zwyczajnych. O wodzie, która ogrzewa dłonie. O liściach, które dojrzewały w cieniu. O czarce, która przez moment staje się centrum naszego świata.
Nie trzeba podróżować do Kioto, aby odnaleźć w niej odrobinę tej magii. Nie trzeba znać wszystkich zasad ceremonii ani rozpoznawać każdego niuansu smakowego.
Wystarczy przygotować herbatę z uważnością i pozwolić sobie na chwilę, która nie musi prowadzić do żadnego celu.
Życzymy Państwu, by matcha stała się pretekstem, by na moment zwolnić, poczuć smak chwili i przypomnieć sobie, że życie dzieje się tu i teraz.